Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2673 z dnia 22 listopada 2023 r. zmieniono dyrektywę 2011/83/UE w obszarze umów o usługi finansowe zawieranych na odległość i uchylono dyrektywę 2002/65/WE. Dyrektywa weszła w życie 18 grudnia 2023 r. Państwa członkowskie są zobowiązane transponować jej przepisy do prawa krajowego do dnia 19 grudnia 2025 r. i stosować je od dnia 19 czerwca 2026 r.

Kluczową zmianą o znaczeniu praktycznym dla szeroko rozumianego e-commerce jest nowy art. 11a dodany do dyrektywy 2011/83/UE, który wprowadza obowiązek udostępnienia konsumentom elektronicznej funkcji odstąpienia od umowy, wskazując, że w przypadku umów zawieranych na odległość za pośrednictwem interfejsu internetowego przedsiębiorca zapewnia konsumentowi możliwość odstąpienia od umowy za pomocą stosownej funkcji – obok innych, już istniejących sposobów odstąpienia. 

Przepis ten, choć osadzony w kontekście dyrektywy dotyczącej usług finansowych, wprost odnosi się do wszystkich umów zawieranych na odległość za pośrednictwem interfejsu internetowego, którym przysługuje prawo do odstąpienia na gruncie dyrektywy 2011/83/UE. Preambuła dyrektywy (motyw 37) wyjaśniając bowiem cel dodania tego przepisu wskazuje, że obowiązek ten ma zastosowanie nie tylko do umów o usługi finansowe, ale do wszystkich umów zawieranych na odległość, w przypadku których prawo Unii przewiduje prawo do odstąpienia od umowy – a zatem obejmuje typowe umowy sprzedaży towarów i świadczenia usług w e-commerce objęte dyrektywą 2011/83/UE.

Wymogi dotyczące funkcji odstąpienia – co nakazuje dyrektywa

Zgodnie z nowym przepisem (w brzmieniu nadanym przez dyrektywę 2023/2673) funkcja odstąpienia musi spełniać łącznie następujące wymogi:

• Oznaczenie: funkcja jest oznaczona słowami „odstąp od umowy tutaj” lub odpowiadającym im jednoznacznym sformułowaniem w czytelnej formie.
• Dostępność: jest stale dostępna przez cały okres przewidziany na odstąpienie od umowy.
• Widoczność: musi być umieszczona w wyróżniony sposób na interfejsie internetowym i łatwo dostępna dla konsumenta.
• Funkcjonalność: umożliwia konsumentowi wysłanie internetowego oświadczenia o odstąpieniu, zawierającego: imię i nazwisko, dane identyfikujące umowę oraz dane kontaktowe do przesłania potwierdzenia.
• Potwierdzenie: po wypełnieniu oświadczenia konsument zatwierdza je za pomocą funkcji potwierdzenia oznaczonej słowami „potwierdź odstąpienie od umowy”. Przedsiębiorca przesyła następnie potwierdzenie otrzymania na trwałym nośniku, wraz z treścią oraz datą i godziną złożenia oświadczenia.

Zakaz dark patterns – nowy art. 16e dyrektywy 2011/83/UE

Dyrektywa 2023/2673 dodaje do dyrektywy 2011/83/UE także nowy przepis – art. 16e, nakazując państwom członkowskim zapewnienie, aby przedsiębiorcy nie projektowali, nie organizowali ani nie obsługiwali swoich interfejsów internetowych w sposób, który wprowadza konsumentów w błąd, nimi manipuluje lub w inny istotny sposób zakłóca ich zdolność do podejmowania wolnych i świadomych decyzji.

Dyrektywa wprost wskazuje na niedozwolone praktyki (art. 16e ust. 1):

• wyróżnianie pewnych możliwości wyboru w sposób nieuzasadniony, gdy konsument jest proszony o podjęcie decyzji;
• wielokrotne żądanie od konsumenta dokonania wyboru, gdy wyboru takiego już dokonał (np. powtarzające się wyskakujące okienka);
• sprawianie, że procedura rezygnacji z usługi jest trudniejsza niż procedura jej subskrypcji.

Przepis ma charakter harmonizacji minimalnej – państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać przepisy bardziej rygorystyczne, pod warunkiem ich zgodności z prawem UE (art. 16e ust. 2 dyrektywy).

Obowiązki informacyjne wobec konsumenta

Zgodnie z art. 6 ust. 1 lit. h) dyrektywy 2011/83/UE (w brzmieniu zmienionym przez dyrektywę 2023/2673) przedsiębiorca ma obowiązek przekazać konsumentowi przed zawarciem umowy  informacje o istnieniu i umiejscowieniu funkcji odstąpienia, o której mowa w art. 11a. Informacja ta jest obowiązkowym elementem pouczenia o prawie do odstąpienia.

Wzorzec pouczenia o odstąpieniu od umowy (Załącznik I część A do dyrektywy 2011/83/UE) został zaktualizowany przez Załącznik I do dyrektywy 2023/2673. Instrukcja 3 wzorca zobowiązuje przedsiębiorcę do wskazania adresu strony internetowej lub miejsca, w którym dostępna jest funkcja odstąpienia, wraz z informacją o niezwłocznym potwierdzeniu jej wykorzystania na trwałym nośniku.

Skutki braku poinformowania o prawie do odstąpienia

W kontekście umów o usługi finansowe (art. 16b ust. 1 dyrektywy) przewidziano wprost, że jeżeli konsument nie otrzymał wymaganych informacji (w tym o prawie do odstąpienia), okres na odstąpienie od umowy upływa dopiero 12 miesięcy i 14 dni po zawarciu umowy na odległość. Zasada ta, choć wyrażona wprost w rozdziale o usługach finansowych, odzwierciedla ogólną logikę dyrektywy 2011/83/UE – brak należytego poinformowania konsumenta wydłuża jego uprawnienia.

Jednocześnie dyrektywa przewiduje surowe sankcje za naruszenia. Na gruncie znowelizowanego art. 24 ust. 6 dyrektywy 2011/83/UE państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia możliwości nakładania grzywien w postępowaniach administracyjnych lub sądowych za naruszenia przepisów dotyczących umów zawieranych na odległość. Zgodnie z art. 21 rozporządzenia (UE) 2017/2394 kara może wynieść do 4% rocznego obrotu przedsiębiorcy w danym państwie członkowskim (lub do 2 mln EUR, gdy brak danych o obrocie). Prawo polskie przewiduje natomiast na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów karę do 10% rocznego obrotu za naruszenia zbiorowych interesów konsumentów.

Implikacje praktyczne dla przedsiębiorców

Wdrożenie art. 11a dyrektywy wymaga działań co najmniej w kilku obszarach:

• Interfejs sklepu: umieszczenie wyraźnie oznaczonej i stale dostępnej funkcji odstąpienia w widocznym miejscu na interfejsie, przez cały okres na odstąpienie (standardowo 14 dni od otrzymania towaru).
• Formularz online: zapewnienie konsumentowi możliwości wypełnienia i złożenia oświadczenia o odstąpieniu online (imię i nazwisko, dane umowy, dane kontaktowe).
• Potwierdzenie na trwałym nośniku: automatyczne wysłanie konsumentowi potwierdzenia otrzymania odstąpienia (np. e-mailem) z datą i godziną złożenia.
• Aktualizacja wzorców i regulaminu: uzupełnienie pouczenia o odstąpieniu (Załącznik I część A dyrektywy 2011/83/UE) o informację o istnieniu i lokalizacji funkcji odstąpienia – jest to element obowiązkowy przekazywanej konsumentowi informacji przedkontraktowej.
• Eliminacja dark patterns: audyt ścieżki zakupowej i procesu zwrotu pod kątem praktyk wymienionych w art. 16e dyrektywy.
• Środowiska cross-border i wieloplatformowe: obowiązek dotyczy każdego interfejsu internetowego, za pomocą którego zawierana jest umowa – konieczne jest zapewnienie spójności we wszystkich wersjach językowych i na wszystkich platformach sprzedaży.

Wnioski praktyczne

Prawnicy Kancelarii Jabłoński Koźmiński posiadają doświadczenie w doradztwie z zakresu handlu i dystrybucji, w tym e-commerce, w szczególności w zakresie implementacji wymogów dyrektyw unijnych dotyczących praw konsumentów. W przypadku pytań dotyczących dostosowania Państwa platformy sprzedażowej do wymogów dyrektywy 2023/2673 zapraszamy do kontaktu – pozostajemy do Państwa dyspozycji.