Projekt UDER 113 powraca do rozwiązań dotyczących odpowiedzialności podmiotów zbiorowych zawartych w ustawie zawetowanej przez Prezydenta 7 listopada 2025 r. Przewiduje on wprowadzenie nowego trybu konsensualnego, w ramach którego prokurator będzie mógł uzgodnić z przedstawicielem podmiotu zbiorowego kary i środki, a następnie wystąpić do sądu z wnioskiem o wydanie wyroku stwierdzającego odpowiedzialność spółki. Jedną z zachęt do skorzystania z tego rozwiązania ma być ograniczenie kary pieniężnej do maksymalnie 1,5% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn zabroniony.

Dla spółki decyzja o zawarciu porozumienia będzie jednak wymagała szerszej analizy niż samo porównanie wysokości potencjalnej kary. Należy uwzględnić również potencjalne obowiązki kompensacyjne i inne środki orzekane wobec podmiotu zbiorowego, skutki prawomocnego stwierdzenia odpowiedzialności oraz jego potencjalny wpływ na finansowanie, relacje kontraktowe i udział w zamówieniach publicznych.

Dodatkowym czynnikiem może być sytuacja osób fizycznych, których czyn stanowi podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego. Projekt przewiduje bowiem możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary takiej osoby po prawomocnym stwierdzeniu odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, a w przypadku pełnego naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za krzywdę – obowiązek zastosowania tego rozwiązania. W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której interes spółki i interes jej reprezentanta nie będą w pełni zbieżne.

Co spółka może zyskać i jakie poniesie koszty

Projektowany art. 43a ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych pozwoli prokuratorowi, z uwzględnieniem prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego, uzgodnić z przedstawicielem spółki kary i środki, a następnie wystąpić do sądu z wnioskiem o wydanie wyroku stwierdzającego jej odpowiedzialność. W tym trybie nie będzie stosowany art. 4 ustawy, wymagający wcześniejszego prawomocnego orzeczenia wobec osoby fizycznej. W trybie ogólnym wymóg prejudykatu pozostanie, z zastrzeżeniem istniejącego wyjątku dotyczącego określonych przestępstw przeciwko środowisku.

Dla spółki oznacza to możliwość konsensualnego zakończenia postępowania bez prowadzenia postępowania na zasadach ogólnych. W tym trybie kara pieniężna określona w art. 7 ustawy nie będzie mogła przekroczyć 1,5% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn. W trybie ogólnym pozostanie limit 3% przychodu. Projekt nie zmienia natomiast kwotowej górnej granicy kary z art. 7, wynoszącej 5 mln zł.

W efekcie dla spółek o przychodzie przekraczającym ok. 333 mln zł obniżenie limitu procentowego nie wpłynie na maksymalną wysokość kary, ponieważ zarówno limit 1,5%, jak i 5 mln zł należy uwzględniać przy ustalaniu jej maksymalnego wymiaru.

Niższy limit nie oznacza jednak automatycznie korzystniejszego rozstrzygnięcia. Limit 1,5% dotyczy kary pieniężnej. Obok niej wobec podmiotu zbiorowego mogą zostać orzeczone m.in. przepadek, zakazy, podanie wyroku do publicznej wiadomości oraz środki kompensacyjne. Projekt przewiduje również możliwość orzeczenia obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub nawiązki na zasadach określonych w art. 46 k.k.

Przed podjęciem decyzji zarząd powinien zatem sprawdzić, czy wyrok lub warunki porozumienia mogą uruchomić obowiązki informacyjne, covenanty, przypadki naruszenia lub inne konsekwencje przewidziane w umowach kredytowych i inwestycyjnych, wpłynąć na uprawnienia kontrahentów lub mieć znaczenie dla udziału spółki w zamówieniach publicznych.

Korzyść menedżera a interes spółki

Projektowany art. 43a ust. 10 pozwoli sądowi zastosować wobec osoby fizycznej, której czyn stanowi podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, nadzwyczajne złagodzenie kary po prawomocnym stwierdzeniu odpowiedzialności spółki. Jeżeli podmiot zbiorowy w całości naprawi szkodę lub zadośćuczyni za doznaną krzywdę, zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary będzie obligatoryjne. Sąd będzie mógł również warunkowo zawiesić wykonanie kary.

Rozwiązanie to jest jednym z istotnych elementów projektowanego mechanizmu. Krajowa Rada Prokuratorów, co do zasady pozytywnie opiniując projekt, postuluje jednak wykreślenie przepisu przewidującego obowiązkowe zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary, wskazując na jego wpływ na zasady sądowego wymiaru kary. Projektodawca traktuje natomiast ten mechanizm jako zachętę dla reprezentantów podmiotów zbiorowych do skorzystania z procedury.

Zachęta skierowana do osoby fizycznej nie przesądza jednak o korzyściach dla samej spółki. To podmiot zbiorowy będzie adresatem kary pieniężnej oraz orzeczonych wobec niego obowiązków kompensacyjnych. Dlatego jego organy powinny samodzielnie ocenić warunki porozumienia i udokumentować podstawy decyzji, w szczególności gdy porozumienie przynosi jednocześnie wymierną korzyść osobie fizycznej, której czyn stanowi podstawę odpowiedzialności spółki.

W przypadku konfliktu interesów między spółką a członkiem jej organu należy również uwzględnić przepisy Kodeksu spółek handlowych dotyczące konfliktu interesów oraz szczególne zasady reprezentacji podmiotu zbiorowego w postępowaniu. Art. 33 ust. 4 nowelizowanej ustawy przewiduje, że osoba, której czyn stanowi podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, nie może występować w jego imieniu w postępowaniu. W praktyce zasadne może być zapewnienie spółce i osobie fizycznej odrębnego doradztwa prawnego.

Warunki porozumienia i kontrola sądu

Porozumienie nie zastąpi ustalenia podstaw odpowiedzialności. Prokurator będzie mógł wystąpić z wnioskiem w trybie art. 43a, jeżeli okoliczności dotyczące przesłanek odpowiedzialności podmiotu zbiorowego nie będą budziły wątpliwości. Chodzi m.in. o przesłanki dotyczące związku czynu z działalnością podmiotu, korzyści osiągniętej lub możliwej do osiągnięcia przez podmiot oraz braku wymaganej staranności w wyborze lub nadzorze albo wadliwej organizacji działalności.

Zawarcie porozumienia, a także jego zmiana wskazana przez sąd lub wynikająca z uzgodnień z pokrzywdzonym, będą wymagać uprzedniej zgody organu podmiotu zbiorowego właściwego do podejmowania decyzji w sprawach przekraczających zakres zwykłego zarządu. Bez wymaganej zgody porozumienie lub jego zmiana nie wywołają skutków prawnych.

Uzgodnienie warunków z prokuratorem nie gwarantuje uwzględnienia wniosku przez sąd. Właściwy sąd rejonowy rozpozna go na posiedzeniu jawnym. Sąd będzie mógł uzależnić uwzględnienie porozumienia od dokonania określonej zmiany zaakceptowanej przez podmiot zbiorowy albo odroczyć posiedzenie, aby umożliwić podmiotowi zbiorowemu i pokrzywdzonemu uzgodnienie kwestii naprawienia szkody lub zadośćuczynienia.

Jeżeli sąd nie uwzględni wniosku, umorzy postępowanie w tym trybie, co nie będzie stało na przeszkodzie późniejszemu prowadzeniu postępowania na zasadach ogólnych. Akceptując warunki porozumienia, spółka powinna uwzględnić również istotne ograniczenie podstaw apelacji od wyroku uwzględniającego wniosek.

Czy reforma zwiększy liczbę spraw?

Według uzasadnienia projektu od początku 2016 r. do połowy 2024 r. sądy wydały 52 orzeczenia stwierdzające odpowiedzialność podmiotów zbiorowych. Jako jedną z głównych barier projektodawca wskazuje wymóg wcześniejszego orzeczenia wobec osoby fizycznej.

Na problem ten od lat zwraca uwagę również OECD. W raporcie z 2022 r. Working Group on Bribery zaleciła Polsce zniesienie wymogu wcześniejszego skazania osoby fizycznej jako kwestię najwyższego priorytetu. W raporcie z 2024 r. wskazano natomiast, że prace nad zmianą ustawy pozostają na etapie analitycznym.

Projekt UDER 113 odpowiada na ten problem jedynie w projektowanym trybie konsensualnym. W trybie ogólnym wymóg prejudykatu pozostaje zasadniczo utrzymany.

Znaczenie osobistej motywacji reprezentanta znajduje potwierdzenie również w ocenie skutków regulacji. Projektodawca wskazuje, że możliwość złagodzenia odpowiedzialności osoby fizycznej ma zachęcać reprezentantów podmiotów zbiorowych do skorzystania z projektowanej procedury.

W tym kontekście istotne jest porównanie projektowanego rozwiązania z mechanizmami funkcjonującymi w innych państwach. W Anglii i Walii instytucja deferred prosecution agreement, a we Francji convention judiciaire d’intérêt public pozwalają – przy spełnieniu określonych warunków – zakończyć postępowanie wobec podmiotu bez jego skazania po wykonaniu uzgodnionych obowiązków. Odpowiedzialność osób fizycznych pozostaje przy tym odrębną kwestią.

Projekt UDER 113 przyjmuje inny model: porozumienie prowadzi do wydania wyroku stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego. Prawomocne stwierdzenie odpowiedzialności będzie miało również znaczenie z perspektywy Krajowego Rejestru Karnego. Projekt przewiduje ponadto konsekwencje wcześniejszego ukarania podmiotu zbiorowego dla możliwości skorzystania z projektowanego trybu w przypadku kolejnego czynu oraz dla wymiaru kolejnej kary.

Istotnym zagadnieniem pozostaje również wykorzystanie materiałów przekazanych przez spółkę w toku uzgodnień. Projekt nie zawiera szczególnej regulacji określającej zasady wykorzystania przez organy procesowe oświadczeń lub materiałów przekazanych przez spółkę w toku negocjowania porozumienia w razie nieuwzględnienia wniosku przez sąd.

Taki rozkład korzyści i ryzyka rodzi pytanie, czy zachęty przewidziane dla samej spółki będą wystarczające, aby skłonić ją do wyboru trybu konsensualnego. Decyzja będzie zależała od indywidualnego porównania przewidywanych skutków porozumienia z ryzykiem i kosztami dalszego postępowania w trybie ogólnym – w tym od wysokości potencjalnej kary, sytuacji dowodowej, zakresu szkody, możliwych środków dodatkowych oraz skutków dla działalności spółki.

Jeśli porozumienie ma być atrakcyjne również dla samego podmiotu zbiorowego, warto rozważyć rozwiązania znane z innych systemów, w szczególności zakończenie postępowania bez prawomocnego stwierdzenia odpowiedzialności po wykonaniu uzgodnionych obowiązków, wyraźne uwzględnienie dobrowolnego ujawnienia naruszenia i współpracy z organami oraz jasne zasady wykorzystania materiałów przekazanych w toku uzgodnień.

Tło unijne

Projekt UDER 113 należy również analizować w szerszym kontekście zmian dotyczących odpowiedzialności osób prawnych. Szczególne znaczenie ma dyrektywa (UE) 2026/1021 w sprawie zwalczania korupcji, która dla określonych kategorii przestępstw przewiduje minimalny poziom maksymalnej sankcji finansowej wobec osób prawnych oraz uwzględnienie m.in. skutecznych programów compliance i dobrowolnego ujawnienia przestępstwa połączonego z działaniami naprawczymi.

W konsekwencji atrakcyjność projektowanego limitu 1,5% należy oceniać również z uwzględnieniem przyszłych zmian związanych z wdrożeniem prawa unijnego.

Jak przygotować spółkę przed wejściem w życie zmian

Według stanu na 29 września 2026 r. projekt UDER 113 znajduje się na etapie opiniowania, po zakończeniu uzgodnień i konsultacji publicznych. Wersja z 18 czerwca 2026 r. przewiduje wejście ustawy w życie po upływie sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia. Projekt może jednak jeszcze ulec zmianie.

Już teraz spółka może ustalić, kto w razie postępowania zapewni niezależną ocenę jej interesu, jak zostaną zabezpieczone dowody oraz kto przeanalizuje wpływ ewentualnego porozumienia na umowy, finansowanie i relacje z kontrahentami. Istotna będzie także dokumentacja pokazująca, jak w praktyce działały nadzór, podział obowiązków i procedury reagowania na nieprawidłowości. Przyda się ona zarówno przy ocenie podstaw odpowiedzialności spółki, jak i przy decyzji o zawarciu porozumienia.

Spółka powinna również z wyprzedzeniem przeanalizować zasady reprezentacji na wypadek konfliktu interesów między nią a osobą, której czyn może stanowić podstawę jej odpowiedzialności. W praktyce decyzja o zawarciu porozumienia nie powinna więc sprowadzać się do porównania limitów 1,5% i 3% przychodu. Powinna być wynikiem analizy łącznego kosztu odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, skutków prawnych i biznesowych prawomocnego stwierdzenia odpowiedzialności oraz sytuacji osób fizycznych związanych z czynem.