Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2025 r. (sygn. akt P 10/16) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że ogólne przepisy o zasiedzeniu rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu (przed 3 sierpnia 2008 r.), są niezgodne z przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej o zasadach ochrony własności. Tym samym Trybunał zakwestionował dotychczas przyjęte w orzecznictwie sądów powszechnych stanowisko, zgodnie z którym przedsiębiorstwa, aby zalegalizować posadowione na działkach innych właścicieli urządzenia przesyłowe, mogły powoływać się na zasiedzenie służebności gruntowej (odpowiadającej służebności przesyłu) za okres przed 2008 r. W związku z orzeczeniem Trybunału w przestrzeni publicznej powstały pytania – kiedy i w jakich okolicznościach właściciele nieruchomości mogą żądać wznowienia zakończonych na ich niekorzyść postępowań oraz żądać wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu lub odszkodowania.

Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego a dotychczasowa praktyka

W dotychczas przyjętej praktyce orzeczniczej, w tym Sądu Najwyższego, powszechnie przyjmowano, że dopuszczalne jest nabycie przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu także przed wejściem w życie przepisów art. 305¹-305⁴ Kodeksu cywilnego, ustanawiających służebność przesyłu.  Jako podstawowy warunek nabycia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu wskazywano upływ terminu zasiedzenia przed 3 sierpnia 2008 r., czyli przed wejściem w życie przepisów, ustanawiających kodeksową służebność przesyłu. Jeżeli zatem przykładowo przedsiębiorca korzystał z urządzeń przesyłowych na nienależącej do niego nieruchomości począwszy od lat 70. XX wieku, mógł zazwyczaj liczyć na pozytywne orzeczenie o nabyciu służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu w drodze zasiedzenia bez konieczności zapłaty właścicielowi wynagrodzenia, które co do zasady ma obowiązek uiścić w zwykłym trybie przewidzianym dla ustanowienia służebności przesyłu. W konsekwencji szereg właścicieli nieruchomości nie mogło liczyć na uzyskanie ekwiwalentu pieniężnego w zamian za zalegalizowanie korzystania z istniejących urządzeń przesyłowych, które co do zasady w takich sytuacjach im przysługuje. Najnowsze orzeczenie Trybunału kwestionuje taką praktykę orzeczniczą. 

Niewątpliwie orzeczenie Trybunału wpłynie na jeszcze niezakończone postępowania w przedmiocie objętym wyrokiem oraz daje nową podstawę argumentacyjną właścicielom nieruchomości, która może prowadzić do oddalenia wniosku o stwierdzenie zasiedzenia. Odrębnej ceny wymaga jednak możliwość wpłynięcia orzeczenia Trybunału na już zakończone postępowania.

Skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego – czy można żądać wznowienia zakończonych już postępowań?

Orzeczenie Trybunału w oczywisty sposób wywołuje pytanie, czy właściciele, którzy uprzednio „przegrali” postępowania o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu mogą żądać wznowienia postępowania oraz domagać się wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Pytanie to jest ze wszech miar zasadne, ponieważ zgodnie z art. 401¹ Kodeksu Postępowania Cywilnego można żądać wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie. Sporne jest jednakże zagadnienie, czy podstawę wznowienia mogą stanowić takie orzeczenia jak to z 2 grudnia 2025 r., w których przedmiotem oceny z punktu widzenia konstytucyjności jest nie tyle sam przepis, ile określona jego wykładnia.

Rozbieżności w poglądach na temat możliwości żądania wznowienia postępowania

Należy wskazać, że uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. III PZP 2/09 podjętą w 7-osobowym składzie oraz mającą moc zasady prawnej^[1] ustalono, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające w sentencji niezgodność z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu (czyli takie jak orzeczeni Trybunału z dnia 2 grudnia 2025 r.), nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania przewidzianej w art. 401¹ k.p.c.  Mimo tego, w dalszym ciągu brak jest jednolitości poglądów na omawiane zagadnienie. Obecne są poglądy przeciwne przywołanej uchwale^[2].

Na uwagę w tym kontekście zasługuje, że zgodnie z równie niedawnym co omawiane orzeczenie wyroku z dnia 3 grudnia 2025 r. sygn. SK 17/18 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 401¹ ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku orzekającego o niezgodności z Konstytucją określonego znaczenia aktu normatywnego, jest niezgodny z art. 190 ust. 4 Konstytucji. Tym samym Trybunał wprost zanegował wykładnię wyrażoną przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu Sądu Najwyższego w sprawie III PZP 2/09. 

Czy żądanie wznowienia będzie skuteczne?

Wobec istniejących i utrzymujących się rozbieżności w wykładni art. 401¹ k.p.c. należy przypuszczać, że praktyka stosowania tej podstawy wznowienia w sprawach o zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu będzie niejednolita, a rozstrzygnięcie co do uwzględnienia skargi o wznowienie będzie każdorazowo dokonywane w oparciu o okoliczności konkretnej sprawy oraz wykładnię przyjętą przez sąd ją rozpoznający. 

Mimo wskazanej wątpliwości, zaniechanie złożenia skargi o wznowienie może prowadzić do definitywnej utraty możliwości uzyskania wynagrodzenia lub odszkodowania. Wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 2 i 3 grudnia 2025 r. tworzą bowiem nową, jakościowo odmienną podstawę argumentacyjną, która nie była dostępna na etapie pierwotnych postępowań, a ewentualną skargę wnieść należy w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W razie upływu tego terminu właściciele nieruchomości, w stosunku do których stwierdzono zasiedzenie służebności, bezpowrotnie utracą możliwość powoływania się na wyrok Trybunału.

Jeszcze jeden problem… 

W kontekście omawianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie sposób pominąć, że począwszy od grudnia 2024 r. Rada Ministrów przyjęła uchwałę, w której wskazała, że wyroki Trybunału nie będą publikowane^[3]. Stan taki trwa do dziś i w praktyce oznacza, że orzeczenie Trybunału z dnia 2 grudnia 2025 r. najprawdopodobniej nie zostanie, przynajmniej w najbliższej przyszłości, opublikowanie.

Niezależnie od przyczyn i zasadności takiej decyzji, jej konsekwencją jest powstanie wątpliwości co do mocy obowiązującej wyroków Trybunału oraz możliwości wznowienia postępowania na podstawie orzeczenia, które nie zostało oficjalnie opublikowane. Także w tym zakresie prezentowane są różne poglądy. Z jednej strony bowiem można uznać, że przymioty powszechnej mocy obwiązującej i ostateczności przysługują orzeczeniom Trybunału Konstytucyjnego jeszcze przed ich opublikowaniem i bez względu na to czy zostaną opublikowane^[4]. Z drugiej strony można twierdzić, że brak urzędowej publikacji orzeczenia Trybunału pozbawia obywateli konstytucyjnego prawa do wzruszenia ostatecznego rozstrzygnięcia wydanego przez sąd na podstawie przepisu uznanego mocą tego orzeczenia za niekonstytucyjny^[5]. Podobnie jednak jak w przypadku oceny dopuszczalności wznowienia orzeczenia na podstawie stwierdzenia niezgodność z Konstytucją tylko określonej wykładni aktu normatywnego, a nie całego przepisu, tak też w tym przypadku przypuszczać należy, że rozstrzygnięcie każdorazowo zależeć będzie od konkretnego [SM2] przypadku i przyjętej przez sąd wykładni w zakresie skutków nieopublikowania orzeczeń. 

Jak skutecznie próbować wznowić zakończone postępowanie?

Przedstawione rozbieżności i wątpliwości w praktyce mogą oznaczać, że skuteczność skarg o wznowienie będzie oceniana indywidualnie, a orzecznictwo w tym zakresie może być niejednolite. W ewentualnej skardze należałoby szeroko odwołać się do konstytucyjnych zasad ochrony prawa własności oraz prawa do wzruszenia prawomocnego orzeczenia wydanego na podstawie wykładni uznanej za niekonstytucyjną, w tym przedstawić argumenty przemawiające za dopuszczalnością wznowienia postępowania mimo wszelkich opisanych wątpliwości. 

Zespół Kancelarii Jabłoński Koźmiński i Wspólnicy posiada szerokie doświadczenie w reprezentacji w licznych postępowaniach o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Doświadczenie to pozwala nam ocenić szanse powodzenia skargi o wznowienie w konkretnej sprawie, zidentyfikować kluczowe ryzyka procesowe oraz opracować argumentację dostosowaną do aktualnych kierunków orzeczniczych. Dzięki temu jesteśmy w stanie kompleksowo wesprzeć klientów zarówno na etapie analizy dopuszczalności wznowienia postępowania, jak i w toku dalszego postępowania sądowego, z uwzględnieniem ochrony ich praw majątkowych i interesów konstytucyjnych.

^[1] OSNC 2010, nr 7-8, poz. 97.

^[2] uchw. SN z 9.6.2009 r., II PZP 6/09, Legalis; post. SN z 11.3.2009 r. II UZ 2/09, Legalis; K. Gonera, E. Łętowska, Artykuł 190 Konstytucji, s. 3 i n.; L. Bosek, Glosa do post. SN z 6.5.2003 r., I CO 7/03, PiP 2004, Nr 2, s. 123 i n.; A. Kustro, Glosa do uchw. SN z 17.12.2009 r., III PZP 2/09, OSP 2010, Nr 10, poz. 103; J. Wąsiewski, Glosa do uchw. SN z 17.12.2009 r., III PZP 2/09, PiP 2010, Nr 10, s. 136 i n.; M. Wiącek, Glosa do uchw. SN z 17.12.2009 r., III PZP 2/09, Prz. Sejm. 2010, Nr 3, s. 153 i n.; M. Ziółkowski, Glosa do uchw. SN z 17.12.2009 r., III PZP 2/09, Prz. Sejm. 2011, Nr 5, s. 185 i n.; W. Białogłowski, A. Jaworski, „Orzeczenia interpretacyjne” Trybunału Konstytucyjnego – uwagi na marginesie uchwały składu 7 sędziów SN z 17.12.2009 r., III PZP 2/09, PS 2010, Nr 11-12, s. 67 i n.

^[3] https://monitorpolski.gov.pl/M2024000106801.pdf

^[4] Tak np. Wyrok WSA we Wrocławiu z 20.12.2024 r., I SA/Wr 653/24, LEX nr 3844161.

^[5] Pogląd taki został przywołano m.in. w: M. Florczak-Wątor, O skutkach prawnych nieopublikowanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Rozważania na tle oczekującego na publikację wyroku z 9.03.2016 r. (K 47/15), PS 2016, nr 10, s. 7-28.