Nowelizacja ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami stanowi element tzw. pakietu deregulacyjnego, tj. szumnie zapowiadanego kierunku legislacji „debiurokratyzacyjnej”, która w dużej mierze dotyczy zmiany standardów polegającej na uproszczeniu procedur oraz ułatwieniu obywatelom podejmowania przedsięwzięć faktycznych bez potrzeby (lub z ograniczoną potrzebą) uzyskiwania formalnych zezwoleń organów administracji publicznej. Warto zwrócić uwagę na potencjalnie istotne dla inwestorów zmiany w prawie, które mają na celu usprawnienie procesu inwestycyjnego na terenach objętych ochroną konserwatorską. 

Prace wokół zabytku – potencjalne trudności dla inwestora

Prowadzenie jakichkolwiek przedsięwzięć ingerujących w stan nieruchomości (nie tylko samej substancji obiektu budowlanego) w pobliżu zabytku lub tym bardziej w samym zabytku może stanowić dla inwestora szczególne trudności i łączy się standardowo z koniecznością pokonania ścieżek powszechnie uznawanych za biurokratyczne. 

Generalną zasadą wynikającą z ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami jest, że pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wymaga prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru, w tym prac polegających na usunięciu drzewa lub krzewu z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni. Wynika to choćby z art. 36 ust. 1 rzeczonej ustawy.

Tożsamego pozwolenia wymaga również usunięcie drzewa lub krzewu z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni z innego powodu niż prowadzenie prac konserwatorskich i restauratorskich.

Jednocześnie na podstawie przepisów innego aktu normatywnego, a mianowicie ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, usunięcie drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości lub jej części może nastąpić po uzyskaniu zezwolenia wydanego na wniosek. Takie zezwolenie na usunięcie drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości wydaje wójt, burmistrz albo prezydent miasta, a w przypadku gdy zezwolenie dotyczy usunięcia drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości lub jej części wpisanej do rejestru zabytków – wojewódzki konserwator zabytków (por. art. 83a ust. 1 tej ustawy). 

Powyższe oznacza, iż ingerencja w drzewostan lub krzewy wokół zabytku lub na samym zabytku, co do zasady musi wiązać się z prowadzeniem dwóch odrębnych postępowań administracyjnych – w reżimach obu wyżej wymienionych ustaw. 

Przedmiotowa procedura przez wielu prawników i przedstawicieli branży nieruchomościowej uznawana jest za nieproporcjonalną, wszak w sposób ewidentny pozostaje „zdublowaniem” postępowań, podczas gdy organem właściwym w zakresie obu tychże postępowań jest ten sam konserwator zabytków. W uzasadnieniu projektu nowelizacji zresztą rzeczoną sytuację określono jako stan „zjawiska współstosowania” dwóch różnych aktów normatywnych^[1]. Taka sytuacja powinna być już dawno zmieniona, na szczęście – również pod wpływem nacisków społecznych – prawodawca w końcu dostrzegł problem i zareagował. 

Deregulacja (?), czyli co się zmieni

Zmianę aktualnych regulacji w omawianym zakresie przynosi Ustawa z dnia 9 października 2025 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2025 poz. 1673), której większość przepisów weszła w życie 6 czerwca 2026 r., a artykuł 4 wejdzie w życie dnia 1 stycznia 2027 r.

Po pierwsze „deregulacji” podlegać będzie procedura wydawania dwóch decyzji (w zakresie pozwolenia z ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz zezwolenia w zakresie ustawy o ochronie przyrody) – ustawodawca zdecydował o zastąpieniu dwóch decyzji wydawanych przez wojewódzkiego konserwatora zabytków w sprawie usunięcia drzew lub krzewów z terenów wpisanych do rejestru zabytków (parków, ogrodów lub innych form zaprojektowanej zieleni) w odniesieniu do tych samych drzew lub krzewów jedną decyzją wydawaną przez ten organ.

Dodatkowo nowelizacja wprowadza instytucję milczącego załatwienia sprawy w procedurze uzyskiwania pozwoleń wojewódzkiego konserwatora zabytków w odniesieniu do działań określonych przepisach art. 36 ust. 1 pkt 2, 7 i 9–11 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Zgodnie z nowym rozwiązaniem, jeżeli podmiot zainteresowany realizacją określonych w ustawie działań, zgłosi zamiar ich podjęcia, a wojewódzki konserwator zabytków nie wniesie sprzeciwu w ustawowym terminie, uznaje się, że taka zgoda została udzielona (a sprawa została załatwiona „milcząco”). 

Jak wskazał projektodawca, uproszczenie procedury uzyskania akceptacji wojewódzkiego konserwatora zabytków dla usunięcia drzew lub krzewów z terenów wpisanych do rejestru zabytków parków, ogrodów i in. form zaprojektowanej zieleni, a także określenie przypadków milczącego załatwienia sprawy, a tym samym możliwość szybszego uzyskania decyzji administracyjnych przyspieszy obieg dokumentów i poprawi płynność działań biznesowych. 

W oparciu o dotychczasowe doświadczenia życiowe (w szczególności zawodowe) wskazuję, że faktycznie kierunek zmian należy ocenić pozytywnie – deregulacja w zakresie przepisów dotyczących ochrony zabytków jest naturalnym krokiem ku usprawnieniu postępowań i częściowej debiurokratyzacji. 

Niezależnie jednak od zmian normatywnych, w przypadku przeprowadzania jakichkolwiek prac, w szczególności o charakterze robót budowlanych, przy zabytku (lub bezpośrednio w zabytku) lub na terenie ochrony przyrody, zawsze rekomendowane jest skorzystanie z doradztwa i reprezentacji przez profesjonalnych prawników. W zespole naszej Kancelarii zajmujemy się doradztwem w zakresie skomplikowanych inwestycji na terenach „trudnych”, w tym właśnie objętych reżimem ustaw konserwatorskich i przyrodniczych.  

^[1] Por. str. 1 uzasadnienia projektu – Druk nr 1445 Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz niektórych innych ustaw.